2 - صدر الدّين اشنهى در تحرير تاريخ وصّاف ، ضمن شرح حال اتابك سعد ، امده است : اتابك به زهّاد و متصوّفه اعتقادى راسخ داشت ، و ايشان را بر ائمّه و فضلا برترى مىداد . از اين رو گروهى در لباس زهّاد نزد او مىرفتند و از انعامات او محظوظ مىشدند . . . لاجرم گروهى از ايشان را به گناه آنكه به تعليم حكمت مشغول‌اند بيازرد و از شيراز براند ، از آن جمله بود امام صدر الدّين محمود الأشنهىّ الواعظ ، كه علاوه بر آنكه در علم اصول و فروع و الهيات و طبيعيات و هندسه و . . . يگانهء روزگار بود و هر سؤالى را على الارتجال پاسخ مىگفت ، شيخ شهاب الدّين عمر السّهروردى را ، كه نابينا شده بود ، در محفّه‌اى نشانده به مجلس او حاضر آوردند ، شهاب الدّين سخنان او را بپسنديد و تحسينها كرد . چون مغضوب اتابك واقع شد ، اين دو بيت حسب الحال بگفت : از صحبت تو كنون فراق اولاتر * بر درگه تو زرق و نفاق اولاتر 112 چون پردهء راستى مخالف كردى * ما را پس از اين راه عراق اولاتر پيداست كه صدر الدّين از عمل اتابك رنجيده و شيراز را به عزم عراق ترك و در آنجا شيخ شهاب الدين سهروردى را ملاقات كرده است . مترجم ، به اين شاعر و صوفى آزاده ارادت داشته و از او به عنوان « صدر الاولياء » 113 نام برده و نوزده بيت از اشعارش را در ترجمه آورده است . جناب آقاى محمّد تقى دانش‌پژوه در مقدّمهء عبهر العاشقين روزبهان بقلى ( ص 24 ) و مقدّمهء كتاب روزبهان‌نامه ( ص 50 و 51 ) دربارهء احوال و آثار اين پدر و پسر مطالبى مرقوم داشته‌اند كه عين نوشتهء روزبهان‌نامه در اينجا نقل مىشود : امام ابو الرّضى صدر الدّين محمّد فيلسوف واعظ ، فرزند تاج الدّين ابو محمّد محمود بن خدا داد بن ابى بكر بن يوسف اشنهى همدانى ، كه او را فصول و املاءات و مجالس و نوشته‌هايى است عرفانى كه اسماعيل بن عبد المؤمن بن اسماعيل بن عبد الجليل بن منصور بن ماشاده پس از مرگش آن را تحرير كرده و تحفة اهل الوصول فى علم الفصول ناميده و آن به فارسى است و نسخه‌اى از آن به سپهسالار به شمارهء 7 / 1798 هست ( سپه 3 : 355 ) او بود كه به جرم فلسفه دانى به دستور اتابك ابو بكر بن سعد بن زنگى ( 623 - 658 ) ناگزير از شيراز بيرون شده بود . پدرش را غاية الامكان فى دراية الزّمان و المكان است به فارسى كه به نام خواجه محمود بن محمّد دهدار عيانى اشنوى در تهران به سال 1311 به چاپ رسيده است و نسخه‌هاى بسيارى از آن هست . او شاگرد ابو ثابت شمس الدّين محمّد بن عبد الملك ديلمى ، عارف زندهء در 699 ، مؤلّف كتابهاى الآزال و الآباد و كتاب